Amour-Sözde Bir Aşk Hikâyesine Ahlak Açısından Bir Bakış


İnsan varoluşunun en samimi halinin kötülük olduğunu bizlere öğreten Michael Haneke’nin, adını Aşk koyduğu bir filmi var. Filmin konusunu hepimiz biliyoruz aslında: İnsan eti ağırdır!

George ve Anne’in mutlu yaşamlarına konuk olduğumuz Aşk’ta, belki yarım asır boyunca birbirlerinin burjuva yalnızlıklarını paylaşan iki bireyin vedasına şahit oluyoruz. Emekli müzik öğretmeni olan çift, mutlu bir yaşam sürmektedir. Anne’in ani bir kalp rahatsızlığı geçirmesi ve ardından felç olması bu mutluluğa gölge düşürecektir. Her ne kadar ilk bakışta geçirdiği rahatsızlık sonrası kocası Georges’un bakımına muhtaç hale gelen Anne ile eşinin felç geçirmesinden sonra tek uğraşı onun ihtiyaçlarını gözetmek olan George arasındaki aşk ve bu aşkın hiç beklenmedik yükümlülükler karşısında aldığı hal filmin ana teması gibi görünse de, derinlere inildikçe burjuvazi eleştirisi, aşk ve aşkın ne’liği, ölüm karşısındaki çaresizlik, eşine âşık bir adamın bu aşk uğruna neler yapabileceği filmin ana odağını oluşturuyor. Haneke, her zaman yaptığı gibi, burada da kendi karşıtını içinde barındıran bir diyalektiğin gücüne sığınıyor; aşk ve ölüm ya da acı ve mutluluğun karşıtlığı filmin her sahnesinde karşımıza çıkıyor. Bunun yanında film, yaşlılık, yalnızlık, çaresizlik, iyi, kötü, bağlılık/bağımlılık ve özgürlük gibi kavramları tekrardan tanımlamamıza sebebiyet verecek kadar farklı ve yoğun şekilde ele alıyor. Farklı ve yoğun, çünkü hiçbirimiz –en azından ölmeden önce bu yazının sonunu okuyabileceğini varsayabilecek kadar genç olduğunu düşünenler- bu kavramlara o kadar da yakın olduğumuzu düşünmüyoruz. Bu kavramları, her zaman bizden önce tecrübe edecek ya da etmesi gereken insanların var olduğunu varsayıyoruz. İşte bu sayede Haneke, bu iç burkan dramda, merhametli olduğu kadar acımasız, gerçekçi ve yürek paralayıcı bir resme işaret edebiliyor kanımca.

Paris’te geçiyor film, kasvetli ve yeterince burjuva bir artalanda. Filmin, bir iki sahnesi hariç, tamamı yine Paris’in bu kasvetine yakışır bir evde geçiyor. Film hikâyeyi anlatma yönünden, karakterlerin sağlamlığına; mekân seçimlerinden, sanat yönetimine kadar kusursuz işliyor. Bir tiyatro oyunu gibi, oyunculuklar ön planda. Her şey gerçek ve gerçekliğe yakışır bir sadelikte; hatta o kadar sade ki sıkıcı. Hikâyenin gerçekliğe olan bu yakınlığı, yadırgamadan sıkılmanıza imkân veriyor. İşte bu filmin değil; aslında filmin etkisiyle içimizin sıkılması durumu. Ya benim de başıma gelirse korkusu; çünkü ne Georges ne de Anne bize yabancı. İkisi de bizleriz.

Muhtemelen isminden dolayı, masum bir aşk hikâyesine şahit olacağımız hissi zaman zaman ağır basıyor filmi izlerken. Oysa bu, insanın ve duygularının koşullar karşısında nasıl değişebildiğinin hikâyesi. Faniler olarak, duygu dünyamızı sanki hiç kötü son yokmuş gibi, kötü olasılıkları yok sayarak kuruyoruz. Ancak hiçbir felaket karşısında yıkılmayacakmış gibi sağlam duran bu güçlü duygular, şartlar değiştiğinde tahmin edemeyeceğimiz kadar farklı bir noktaya gelebiliyor, bambaşka bir şeye dönüşebiliyor.

Başta da söylediğim gibi, her ne kadar insanlar kültür, çevre ve geleneklerin baskısı altında itiraf edemese de, insan eti ağırdır. Sonu belli olmayan bir süre boyunca ve tek taraflı bir fedakârlığa mahkûm hiçbir ilişki insana mutluluk vermez. Bu yük Atlas için bile çok ağır. Bu yüzden final sahnesinde, Georges’un hayat arkadaşının canına kıyması sadece onun acısına son vermek için atılmış bir adım olarak okunamaz. Söz konusu kişinin en yakını, en sevdiği dahi olsa herkes bir yerden sonra böyle bir yükten kurtulmak istiyor. Yani demek istediğim “Allah elden ayaktan düşürmesin” ifadesini kişi kendisi için değil, kendisine yük olması muhtemel kişiler için kullanıyor. Ahlaki olanın ne’liğinin baştan sona sorgulandığı filmde, teknik olarak cinayete karşılık gelen bir eylem dahi –her ne kadar filmin cinayeti legalize ettiği şeklindeki bir eleştiriye ben de katılsam da- ona kazandırılan meşruiyet zemininden dolayı, anlaşılabilir ve tolere edilir gösterilebiliyor.

Hikâyenin dikkat çeken bir başka noktası ise iki farklı sahnede güvercin metaforu ile karşılaşmamız. Patrick Süskind’in uzun öyküsü Güvercin’i okuyanlar hatırlayacaktır. Bu öyküde güvercin, bireyin varoluşunu dışa vuran çok anlamlı bir simge olarak çıkar karşımıza. Her birimiz bir gün öleceğimizi biliriz ancak hayatımızın değeri en çok ölüm olgusuyla karşılaştığımızda ortaya çıkar. Güvercin, varoluşu unutuştan, onu boşlamamızdan varoluşun farkındalığına geçişin öyküsüdür.  Amour’da, Anne’in yatağa düşmesiyle birlikte benliğinden, varoluşundan uzaklaşan hatta yer yer sıyrılan Georges, sevdiğinin ölümüyle birlikte kendisiyle buluşuyor. Filmde ilk güvercin, Anne’in ölümünden önce diğeri ise sonra çıkıyor karşımıza. Bir de resim olarak salonda kitaplıkta duran bir güvercin var. İlk güvercin, bize birinin öleceği hakkında ipuçları veriyor aslında ama Georges’un bu güvercini camdan –zarar vermeden- kovması, ölümün de evden kovulduğu ya da uzaklaştırıldığı yanılgısını da beraberinde getiriyor. Georges, Anne’i öldürdükten sonra, bir güvercin daha giriyor eve ve birkaç denemeden sonra Georges, güvercini yakalıyor. Sonrası? Sonrası meçhul. Güvercine ne olduğunu bilmiyoruz. Bunu Georges’un hayatındaki iki ayrı safha olarak değerlendiriyorum: güvercini kovduğu sahne, Anne’in varoluşunda kaybolmuş bir Georges; güvercini yakaladığı sahne ise kendi varoluşunu bulan Georges.

Hikâyenin en çarpıcı ve Georges’un ruh hali hakkında en açık ipuçlarından birini veren sahne, Georges ile kovulan bakıcı arasında gerçekleşen diyalogda saklıdır. George, eşinin saçlarını son derece özentisiz ve sert biçimde tarayan; eşinin psikolojisini pek umursamayan genç bakıcının işine son veriyor. Bu durumdan pek de hoşnut olmayan kadın, Georges’u zan altında bırakmak adına “bu işi almak için başka işleri reddettim” diyor. George ise, “açıklama yapmayacağım” diyerek geçiştirmek istiyor. Çünkü biliyor ki açıklama yapsa bile onu ondan başka anlayabilecek kimse yoktur. Çünkü Georges, oldukça kendine has bir yalnızlık ve çaresizlik içindedir. Bu çaresizliği, kendisine hakaret eden bakıcıya verdiği cevapta oldukça açık, seçik bir şekilde görüyoruz: “can-ı gönülden dilerim ki günün birinde başkaları da size, hastalarınıza davrandığınız gibi davranır ve siz de onlara karşılık veremezsiniz.” Bu temenni, George’un tecrübesinin hiç de arzu edilir olmadığını ve artık eşini ağır bir yük olarak gördüğünün ifadesidir.

Hikâyenin dikkat çekmek istediğim bir başka noktası da Anne’in karakteri ve ötenazi arasında kurulabilecek –belki biraz zorlama- bir ilişkidir. Hikâye boyunca, Anne sürekli güçlü bir kadın imajı çiziyor. Georges’dan yardım isterken çektiği acıyı görebiliyorsunuz. Örneğin hastaneden eve geldiklerinde, Georges Anne’in yatağının yanında ayakta dururken, Anne ona gidip bir şeyler yapmasını, yanında durmasını istemediğini söylüyor. Bu ve bunun gibi sahneler bize Anne’in kendisini hala güçlü hissetmek istediğini gösteriyor. Anne’in bu gücü zamanla, Georges’a muhtaç olduğu için bir utanç duygusuna teslim oluyor. Georges’a zorluk çıkarma ve bakımını daha güç hale getirme uğraşı kanımca Georges’u bıktırma çabaları olarak okunabilir. Nihayet filmin sonunda Anne, en sevdiği kişi tarafından öldürülüyor. Pişmanlık yok, acı yok. Sadece huzur var. Herkes için, huzur ve özgürlük. Peki, George hiç mi sevmiyor eşini, her şey mi menfaat? Seviyor elbette. Ama kendisine yük olmayan biri olarak seviyor. Nitekim son sahnede evden sağlıklı bir Anne’in hayaliyle çıkıp gitmesi bunun açık bir ifadesi.

Damağımda çok lezzetli bir acı kahve tadı bırakan bu film, aslında çok daha önce Oscar Wilde’ın satırlarında anlatıldı. Çünkü herkes öldürür sevdiğini…

Reklamlar

Amour-Sözde Bir Aşk Hikâyesine Ahlak Açısından Bir Bakış” üzerine 3 yorum

  1. çok içten bir yazı olmuş.
    filmi izleyip ayrıntıları üzerinde yorum yazmak isterim.
    özellikle ‘İnsan varoluşunun en samimi halinin kötülük olduğu’ yargısı üzerinde tartışmak gerekir.
    Bununla birlikte filmin sonunu, uyarmadan yekten söylemeniz biraz ağır olmuş. Bu konuda bir değişiklik yapılabilir.

  2. filmden etkilendiğin, yazının etkileyiciliğinden anlaşılıyor nesim 🙂 gerçekten yazın okutturuyor kendini. öncelikle teşekkür ederim.

    haneke “kötülük” bağlamında insanı etkileyen bir yönetmen. ben iki filmini izlemiştim. biri yazıya konu olan “amour” diğeri de “the white ribbon” (beyaz bant). her ikisi de acıtıcı olmak bakımından ağır filmler. ama sonu itibariyle “amour” daha önde.

    yazıdaki ifadenle yönetmenin konuyu farklı ve yoğun şekilde ele alması zannediyorum haneke gibi nitelikli yönetmenlerin ustalaştığı nokta. Aslında aşina olduğumuz ama üzerine fazla düşünmediğimiz şeyleri bize –bazen çok acıtıcı olsa da- yakından gösteriyorlar. kötülük bağlamında aynı etkiyi uyandıran bir diğer yönetmen tartışmasız lars von trier’dir herhalde. ben bu adamların tarzını seviyorum.

    “insan eti ağırdır” tabirin kaleminin gücünü gösteriyor. hayran kaldım. bir insana bakmak gerçekten çok büyük sorumluluk. bunu insan çocuğu olduğunda anlıyor önce. hadi çocuk kendi kanından, canından geliyor katlanıyorsun. ya anne-baba ya da eşine bakmak zorunda kalırsan? büyük imtihan. Allah bize böylesi imtihanlardan da çıkabilmeyi nasip etsin diye çok dua etmeliyiz.

    filmde senin de bahsettiğin bakıcı sahnesi gerçekten çok etkileyiciydi. üzerinden zaman geçtiğinden şimdi hatırlamıyorum ama bir sahne daha vardı. paris’in önde gelen sanatkarlarından biri hasta olan anne’in ziyaretine geliyordu galiba. ve orada yaşanan bir tatsızlık vardı. o sahne de çok etkilemişti beni. belki halim hatırlayacak ve bize yardımcı olacaktır bu konuda 🙂

    filmin sonuna ise diyecek yok. resmen yandan yemişe dönüyoruz ve pertimiz çıkıyor.

    ali haydar’ın da yukarıda ifade ettiği gibi “İnsan varoluşunun en samimi halinin kötülük” olması çokça tartışılır bir mevzu zaten. ama benim dikkatimi çeken şey, yazının girişindeki ifadelerin. sanki sen de bu görüşe meyillisin gibi duruyor. belki bir yorumla bu konuyu açmak istersin nesim 🙂

    1. Hadi abi evet ben yazının başında da belirttiğim gibi bu görüşe yakınım gerçekten. Ali Haydar’ın yorumundan hareketle diyebilirim ki filmin sonunu bile isteye yekten göstermek istedim. Çünkü kötülük ya da bizim kötü dediğimiz şey tam da böyle çıkıyor ortaya. Her şey çok güzel giderken birden gelir başa ve ağır olan da bu beklememezliktir aslında. Haneke de filmde böyle bir yol izliyor bence. Kişilerin hayatında her şey yolunda giderken birden çıkıyor hastalık ortaya. Kahvaltı masasini hatırlayın mesela. Georges olan biteni anlatmasına rağmen Anne ne olduğunu anlamak dahi istemiyor. Ancak bir tarafı tutamamaya başlayınca fark ediyor nasıl bir durumun içine düştüğünü.
      Ayrıca iyi bir noktaya deginmişsin abi. Çocuk meselesi. Ben de benzer tecrübeler yaşıyorum şu sıralar. Bence insanlar ifade etmeye çekiniyorlar, baskı altında hissediyorlar kendilerini ama kendi kanimizdan canımızdan olmasına rağmen bir çocuğun sorumluluğunun ne kadar ağır olduğunu görüyoruz. Bunu bir de diğer insanlar için düşünün. Kendi anne babasının bakımı bile çok zor geliyor insanlara. Bunu ancak tecrübe edenler bilebilir diye düşünüyorum. Duana katıliyorum abi. Allah kimseye kaldıramayacağı sorumluluğu yüklemesin. Bu dua sizce de insan etinin ne kadar ağır olduğunu göstermeye yetmezun mi 🙂

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

w

Connecting to %s